Yüzyıllardır Yanlış Bildiğimiz Gerçek: Nebi ile Rasul Arasındaki Asıl Fark Ne?

Ayetullah Coşkun

ayetullahcoskun@hasbahcegazetesi.com

İslam düşünce tarihinde ve kelâm ilminde “nebi” ile “rasul” kavramlarının tanımı, kapsamı ve aralarındaki hiyerarşik ilişki yüzyıllardır tartışılagelmiştir. Klasik literatürde genellikle her rasulün nebi olduğu ancak her nebinin rasul olmadığı, rasullerin yeni bir şeriat getirdiği, nebilerin ise mevcut şeriatı sürdürdüğü yönünde teorik ayrımlar benimsenmiştir.

Yani Rasul terim olarak yeni bir kitap ve yeni bir şeriatla (ilahi kanunla) insanlara gönderilen peygamber demektir; nebi ise yeni bir kitap veya şeriat getirmeyip kendinden önceki resulün dinini ve ilahi mesajları insanlara haber veren peygamber anlamını taşır.

Ancak Kur’an-ı Kerim’in ayetleri bütüncül bir yaklaşımla incelendiğinde, bu keskin ve hiyerarşik sınırların doğrudan Kur’an metnine uymadığı açıkça görülmektedir. Bu yazıda; nebinin ilahi bilgiyi ilk kaynağından alan ve koruyan “ilk alıcı/hammaddeyi taşıyan”, rasulün ise o vahyedilen bütünü sahaya taşıyan ve tebliğ eden “icra mercii” olduğu tezi ele alınacaktır. Bu bağlamda klasik ezberleri bir kenara bırakarak geliştirdiğimiz özgün modelimizle, kavramların Kur’an’daki gerçek karşılığını yeniden okumaya çalışacağız.

Klasik yaklaşımların aksine, Kur’an ayetleri nebilerin de ilahi kitap ve vahiy süreçlerinin doğrudan içinde olduğunu, hatta bu bilginin ilk emanetçileri konumunda bulunduğunu apaçık ortaya koymaktadır. Âl-i İmrân Suresi 81. ayet bu gerçeği açıkça tescil eder: “Hani Allah nebilerden: ‘Size kitap ve hikmet verdikten sonra, yanınızdakini tasdik eden bir elçi geldiğinde, kesinlikle ona inanacaksınız ve ona yardım edeceksiniz’ diye söz almıştı.”

Bu ayet ilahi kitabın ve hikmetin doğrudan nebiler halkasına verildiğini gösterir. Buradan hareketle nebi kavramı, gaybî haberi ilk elden alan ve ilahi yazılı metnin ilk muhatabı olan konumu ifade eder. Nitekim Meryem Suresi 53. ayette Hz. Harun’un nebi olarak anılması, sıfırdan yeni bir şeriat getirmesinden değil; Hz. Musa’ya indirilen ilahi bilgi/kitap sürecine doğrudan ortak olmasından, Hz. Musa ile birlikte o vahiy halkasının içinde yer alıp hammaddeyi paylaşmasından kaynaklanmaktadır. Bu durum nebilik vasfının müstakil bir yasa getirmekle değil, ilahi bilginin ilk muhatabı ve taşıyıcısı olmakla ilgili olduğunu ayetlerle apaçık gözler önüne sermektedir.

Risalet kavramı kök itibarıyla bir mesajı iletmek üzere gönderilmeyi ifade eder. Nebi tarafından alınan veya paylaşılan ilahi bilginin topluluklara ulaştırılması ve yasaların hayata geçirilmesi rasul misyonunun ana eksenini oluşturur. Hadîd Suresi 25. ayette buyrulduğu gibi: “Andolsun biz rasullerimizi açık delillerle gönderdik ve insanları adalete ulaştırsınlar diye beraberlerinde kitabı ve mizanı indirdik.”

Bu ayet resullerin kitapla ve mizanla gönderildiğini, toplumsal düzeni ve adaleti tesis etmek üzere sahada aktif bir misyon üstlendiklerini vurgular. Ayrıca Hac Suresi 52. ayette “rasul” ve “nebi” kelimelerinin yan yana kullanılması, her iki unvanın da elçilik misyonunun ortak paydaları olduğunu ve sahadaki zorlukları birlikte göğüslediklerini Kur’an’ın apaçık ifadesiyle ortaya koyar.

Geleneksel kelâm ve tefsir ekollerinde sıklıkla dile getirilen “Rasule kitap gelmiştir, nebiye ise kitap gelmemiş, o sadece kendinden önceki rasulün şeriatıyla amel etmiştir” tezi, Kur’an ayetleriyle apaçık çelişmektedir. Örneğin Âl-i İmrân Suresi 81. ayet, doğrudan nebilerden söz alındığını ve onlara açıkça kitap ve hikmet verildiğini ifade eder.

Eğer nebilerin kitap alma yetkisi veya konumu olmasaydı, onlara kitap ve hikmet verildiğinden bahsedilmesi Kur’an’ın lafzına aykırı olurdu. Çalışmamızda da savunduğumuz üzere, klasik dönemde üretilen ve nebileri kitaptan bağımsız, ikinci sınıf bir statüye mahkûm eden bu hatalı ayrımlar, Kur’an ayetlerine kesinlikle uymamaktadır. Bizim bu çalışmada ortaya koyduğumuz yaklaşım gereği, her nebi vahyin ve ilahi kitabın ilk halkasında yer alan, onu ilk muhatap olarak “alan ve koruyan” konumdadır; rasul ise o ilahi mirası sahaya taşıyan aktördür.

Ayetlerin bu bütüncül okumasından ve geliştirdiğimiz özgün modelden hareketle iki kavram arasındaki ilişki hiyerarşik bir üstünlük yarışından ziyade işlevsel bir iş bölümüdür. İlk aşamada Nübüvvet boyutu (alış ve muhafaza) devreye girer; bu, ilahi kaynağın açılması, bilginin ilk kez indirilmesi ve o bilginin kalpte/hafızada taşınması aşamasıdır. İkinci aşamada ise Risalet boyutu (ulaştırma ve icra) başlar; bu da alınan ilahi bilginin dış dünyaya, topluma ve kitlelere tebliğ edilmesi ve adaletin tesisi için sahaya sürülmesidir.

Vahiy alıp da bunu insanlardan saklayan bir nebi düşünülemeyeceği için, her nebi aslında kendi çevresine o mesajı ulaştıran bir elçidir.

Geliştirdiğimiz bu işlevsel model üzerinden Hz. Muhammed’in sonluğuna baktığımızda, kelâm geleneğindeki mantıksal bir kilit taşının Kur’an ayetleriyle birebir örtüştüğünü görürüz. Kur’an-ı Kerim Hz. Muhammed’in statüsünü Ahzâb Suresi 40. ayette şu net ifadeyle belirler: “Muhammed, erkeklerinizden hiç kimsenin babası değil; ancak Allah’ın Rasulü ve nebilerin sonuncusudur.”

Bu ayet vardığımız mekanik ve işlevsel sonuçla birlikte okunduğunda sarsılmaz bir netice doğurur. Nübüvvet, ilahi bilginin ilk alıcısı ve taşıyıcısı olma unvanıdır. Eğer Kur’an, Hz. Muhammed ile birlikte bu en geniş halkayı nebilerin sonuncusu ifadesiyle mühürleyip kapattıysa, mantıksal olarak bu kümenin alt kolu olan rasul mekanizmasının da gelmesi imkansızlaşır. Hammaddeyi alacak ilk alıcı merci kapandıktan sonra, dışarıya yeni bir elçi taşıma zinciri de kendiliğinden nihayete ermiş demektir.

Kur’an ayetleri esas alındığında, klasik dönemde üretilen katı hiyerarşik ayrımların ve “nebiye kitap gelmez” şeklindeki kabullerin Kur’an’a apaçık uymadığı net bir şekilde görülmektedir. Bu yazıda ortaya koyduğumuz ve nebiyi ilahi bilginin ilk muhatabı (“hammaddeyi alan”), rasulü ise o ilahi mirası sahaya taşıyan ve uygulayan olarak konumlandıran özgün modelimiz, en tutarlı çerçeveyi sunmaktadır. Dahası bu işlevsel sentez Ahzâb Suresi 40. ayetteki nebilerin sonuncusu vurgusuyla birleştiğinde; ilahi iletişim zincirinin hem alıcı hem de tebliğ edici boyutlarıyla Hz. Muhammed ile birlikte son bulduğunu Kur’an’ın apaçık hakikati olarak ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak Nebilere kitap gelmiş Rasullere kitap gelmemiştir. Rasuller Nebilere gelen kitabı kavimlere tebliğ etmiştir.

Vesselam.

Ayetullah COŞKUN