Son Dakika


AYM’DEN İNSAN ONURUNU KORUYAN TARİHÎ KARAR: GENEL EVLERLE İLGİLİ 128. MADDE İPTAL EDİLDİ
Hacı Yusuf Albayrak’tan Filistin Direnişine ve Zulme Karşı Anlamlı Şiir
A Millî Futbol Takımımızın Belçika ve Fransa Sınavı: Mücadele Tam, Şanssızlık Engel
COP31 Antalya’da Başladı: İklim Mücadelesinde Küresel Adalet Tartışması
Küresel Güç Mücadelesi ve Türkiye’nin Stratejik Hamleleri: USPUM Başkanı Gergerlioğlu’ndan Çarpıcı Açıklamalar
SONDAKİKA: İSRAİL’DE HÜKÜMETİ KURMA YETKİSİ EİSENKOT’A VERİLDİ
Jeoloji ve yerküre biliminde, sıradağların oluşumundaki “çöküntü” teorisini ve kıtaların deniz tabanından yükselmiş olması fikrini ilk ortaya koyan kişiler Biruni ve İbn-i Sina’dır. İnsanlığın ancak birkaç yüzyıl önce gelebildiği bu bilimsel seviyeye, bundan bin yıl önce ulaşabilen ve bu hipotezleri ortaya koyabilenler Türkistan coğrafyasındaki bilginler olmuştur.
Bilimin, Coğrafyanın ve Gökbiliminin Öncüleri
Kaşgarlı Mahmud’un Japonya’yı gösteren eski haritayı çizmesi ve çok sayıda gökbilimci ile trigonometri üstadının Hindistan’dan Akdeniz’e kadar yüzlerce yerin enlem ve boylamını tespit etmesiyle bugünkü coğrafya ilmi gelişmiş ve başlamıştır. Bu dönemde Biruni, astronomik verileri kullanarak Atlantik ve Pasifik okyanusları arasında üzerinde hayatın olabileceğini söylediği Amerika kıtasının varlığını iddia eden ilk kişi olmuştur.
Herkesin dünyanın düz olduğunu söylediği bir çağda, Türkistanlı matematikçiler ve geometriciler dünya ve güneşin dairesel ve yuvarlak elips şeklinde olduğunu ortaya koyarak metafizikçilere ve ilahiyatçılara karşı üstün gelmişlerdir. Dünyada ilk kez yer çekiminden söz eden bilim insanları da yine bu coğrafyadan çıkmıştır.
Tarih, Toplum ve Dil Biliminde İlkler
Türkistan coğrafyası tarih ve sosyal bilimler konusunda da öncülük etmiştir. Beyhaki ilk kez Gazneli Mahmud’un tarihini yazmış, daha sonra Timur’un torunu Babür Şah ise Hindistan ve Afganistan’ın fethini anlatan olağanüstü bir tarih metni kaleme almıştır. Kendi kültür ve devletlerini yazan bu isimlerin yanında, ilk kez dünya tarihini yazan kişi de Hamedanlı Reşidüddin Fazlullah-ı Hemedâni olmuştur.
Toplum çalışmaları ile antropolojiyi kuran, kültürler arası ve mukayeseli din çalışmalarına öncülük eden Biruni, o günden modern çağa kadar uzanan en büyük sosyal bilim eserlerinden birine imza atmıştır. Aynı dönemde Kaşgarlı Mahmud mukayeseli dil bilimini kuran ilk Türkolog ve etnograf olarak öne çıkarken, Balasagunlu Yusuf Has Hacip ile Nişaburlu Nizamülmülk idarecilere sunmak üzere siyasi gerçeklik ve felsefi prensipleri harmanlayan eserler yazmışlardır.
Felsefenin Zirvesi: Farabi ve İbn-i Sina
870-950 yılları arasında yaşayan ünlü filozof, gökbilimci, mantıkçı ve müzisyen Farabi, Otrar şehrinde doğmuş ve ideal devletin nasıl olması gerektiğine ilişkin eserinde “Düşünürleri kullanmayı bilmeyen bir toplum, suçu ancak kendinde araması gerekir” demiştir. Aristo’dan sonra “İkinci Öğretmen” olarak anılan Farabi ile 980’de Buhara’nın Efşene köyünde doğup 1037’de Hamedan’da vefat eden İbn-i Sina, akıl ile vahyi, mantık ile metafiziği başarıyla harmanlayarak felsefeyi en üst noktaya taşımışlardır.
Mantık ilminin matematiksel bilimlere nasıl uygulanacağını ilk kez gösteren İbn-i Sina ve hakikate ulaşmada mantığı bir metot olarak kullanan Türkistanlı bilginler, Orta Asya’da eşi benzeri görülmemiş bir bilgi tutkusu yaratmışlardır. Büyük Alman bilgini Adam Mez’in de belirttiği üzere, Avrupa Rönesans ve hümanizmi Türkistan’daki bu erken felsefi sorgulama olmaksızın vücut bulamazdı.
400 Yıllık Hoşgörü ve Kütüphaneler Çağı
Tarihteki ilk ve en büyük kütüphaneler Bağdat Kütüphanesi ile birlikte Buhara, Merv ve Ürgenç gibi Türkistan şehirlerinde yüzlerce sayıda kurulurken, Batı’da 780 yılında yapılan teşebbüsler sonuçsuz kalmıştır. Türkistan tam 400 yıl boyunca ilmin, bilimin, felsefenin ve teolojinin her türlüsüne ev sahipliği yapmış, herkesin fikrini özgürce ifade edebildiği bir hoşgörü iklimi inşa ederek demokrasinin ve bilimsel yöntemlerin (tümdengelim, mantıki tartışma, sezgi, tecrübe ve gözlem) kadim Türk kültürünün içinden doğmasını sağlamıştır. Batı’nın aydınlanması 17. yüzyılda başlarken, bundan yedi-sekiz yüz yıl önce Türkistan Türkleri bugünkü dünya medeniyetinin başlangıcı olmuştur.
Bugünün Tablosu ve Tarihi Sorumluluk
O günkü bilimsel seviyeyi düşündüğümüzde, bugün nasıl olup da benliğimizi unutup bu hale geldiğimizin cevabını bulmak zorundayız; aksi takdirde Türk milleti büyük bir tehlikeyle karşı karşıya kalacaktır. Bugün Çin’deki üçlü toplantıda bunca kadim bilgi ve tecrübesi ile olması gereken Türkiye Cumhuriyeti Devleti olmalı idi. Oysa biz çok aşağılayıcı konular ile meşgulüz.
Necati YÜZÜAK
Etiketler: Biruni » Farabi » hasbahçe gazetesi » İbn-i Sina » İslam bilim tarihi » Kadim Türk Medeniyeti » Kaşgarlı Mahmud » Necati Yüzüak » Orta Asya Bilginleri » Tarihi Sorumluluk » Türk Bilim Tarihi » Türk Medeniyeti » Türkistan » Türkistan Aydınlanması » TÜRKİSTAN’ın Kayıp AydınlanmasıYorum yapabilmek için Giriş yapın.
İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER KÖŞE YAZILARI
18 Kasım 2026 Genel, Gündem, Köşe Yazıları, Tarih, Tüm Manşetler
17 Kasım 2026 Genel, Gündem, Köşe Yazıları, Tarih, Tüm Manşetler
17 Kasım 2026 Dünya, Genel, Gündem, Köşe Yazıları, Spor, Tüm Manşetler
16 Kasım 2026 Din ve Yaşam, Genel, Gündem, Köşe Yazıları, Sivil Toplum, Siyaset, Tüm Manşetler