Son Dakika


AYM’DEN İNSAN ONURUNU KORUYAN TARİHÎ KARAR: GENEL EVLERLE İLGİLİ 128. MADDE İPTAL EDİLDİ
Hacı Yusuf Albayrak’tan Filistin Direnişine ve Zulme Karşı Anlamlı Şiir
A Millî Futbol Takımımızın Belçika ve Fransa Sınavı: Mücadele Tam, Şanssızlık Engel
COP31 Antalya’da Başladı: İklim Mücadelesinde Küresel Adalet Tartışması
Küresel Güç Mücadelesi ve Türkiye’nin Stratejik Hamleleri: USPUM Başkanı Gergerlioğlu’ndan Çarpıcı Açıklamalar
SONDAKİKA: İSRAİL’DE HÜKÜMETİ KURMA YETKİSİ EİSENKOT’A VERİLDİ
Batı dünyası aydınlanma tarihini ele alırken en güçlü vurguyu genellikle İbn-i Sina’ya yapar. Oysa ondan 70-80 yıl önce yaşamış olan İmam Maturidi’ye yeterince ve gereğince atıfta bulunmaz. Hâlbuki Maturidi, insanlık ve İslam tarihinde aklı ve vahyi ilk kez birlikte kullanan büyük bir mütefekkirdir. Allah (c.c.), insan ve evren üçlüsü üzerinden mantıklar ötesi bir hakikati dünyaya ilk duyuran odur. Bu üçlü yaklaşımla hiçbir şeyin tesadüf olmadığını, her varlığın bir gerçeklik üzere yaratıldığını ilan eder. Maturidi’ye göre akıl, bilim ve felsefe olmazsa ne iman ne hakikat ne de ilim var olabilir. “Eşyanın sırrı nedir?” sorusuyla ilmin kapısını aralayan bu yaklaşım, aynı zamanda Allah’ın insana yüklediği sorumluluğun da ilk adımıdır.
İman teslim olmak, bilim ise sormak ve araştırmaktır. Maturidi tüm bu kavramları derin bir felsefi zeminde açıklamıştır. Ancak böylesi bir âlim tüm bölgeyi derinden etkilemesine rağmen Batılı kaynaklar ona karşı kayıtsız kalmıştır. Bunun temel sebebi, bugün bizim de yitirdiğimiz akıl, bilim ve felsefe geleneğidir.
Hadis ve Tasavvuf Geleneğinin Kalbi: Türkistan
Türkistan coğrafyası, Kur’an-ı Kerim’den sonra en temel kaynak kabul edilen altı büyük hadis külliyatından beşinin yetiştiği topraklardır. Bu külliyatın zirvesi sayılan Sahih-i Buhari’nin müellifi İmam Buhari ile bir diğer büyük hadis âlimi Tirmizi de Türk’tür. Yeni intisap ettiği bir dine böylesine samimiyetle bağlanan ve kendi teolojik ekolünü inşa eden bir milletin başarısı takdire şayandır.
Türkler İslam dini uğruna yalnızca savaş meydanlarında şehitler vermemiş, aynı zamanda teoloji alanında da özgün fikirler üretme becerisi göstermiştir. Bu tespit, bir ırkı yüceltme gayesinden çok öte; bin yıl önce başarılmış ancak son üç yüz yılda kaybedilmiş olan Türk-İslam Medeniyeti’ni yeniden arayıp bulma ve inşa etme çağrısıdır. Asıl mesele, nerede ve nasıl hata yaptığımız sorusuna doğru cevabı bulmaktır.
Ehli sünnet İslam’ının en yaygın ekollerinden biri olan ve kentli kültüründe hayat bulan Hanefi-Maturidi çizgisi yine bu bölgede doğmuştur. Gayri Arap İslam dünyasının en çok rağbet gösterdiği bu ekolün yanı sıra tasavvuf geleneğine de Türkistan önderlik etmiştir. Necmeddin Kübra, Ahmed Yesevi ve Bahaeddin Nakşibendi’nin pirleri oldukları tarikatlar burada kurulmuş; bugünkü üniversitelerin karşılığı olan ilk medreseler yine bu topraklarda yükselmiştir. Türkleri tarihte “göçebe, barbar veya cahil” olarak nitelendiren anlayışa verilecek en güçlü cevap, işte bu köklü medeniyet mirasıdır.
Farabi’nin de veciz bir şekilde ifade ettiği gibi: “Düşünürleri kullanmayı bilmeyen bir toplum, suçu ancak kendinde araması gerekir” Bizler Maturidi’yi ve Buhari’yi yeterince anlayıp kullanamadık. Oysa bu isimlerin ortaya koyduğu miras, bizim “Kadim Bilgi” dediğimiz hazinenin ta kendisidir.
Sanat, Edebiyat ve Mimarlıkta Zirve
Türkistan’ın kayıp aydınlanma çağı derinlemesine incelendikçe, bu medeniyetin hayatın her alanında söyleyecek bir sözü olduğu açıkça görülür. Sanat ve edebiyat dünyasında evrensel izler bırakan Belhli Mevlana Celaleddin-i Rumi ve Ömer Hayyam bu coğrafyanın yetiştirdiği değerlerdir. İranlıların milli destanı Şehname’nin yazarı Firdevsi Horasanlıdır ve eserin büyük bir bölümü İran’da değil, Türkistan coğrafyasında geçmektedir. İbn-i Sina başta olmak üzere pek çok Türkistanlı bilim insanı, ilmi eserlerinin bir kısmını manzum olarak kaleme alacak kadar edebiyatla iç içe yaşamıştır.
Mimarlık ve görsel sanatlarda da ileri bir seviye yakalanmıştır. 1108-1109 yıllarında bugünkü Özbekistan sınırları içindeki Çar Kurgan’da fırınlanmış tuğladan inşa edilen çok sütunlu minare hâlen ayaktadır. Selçuklu Sultanı Sencer’in 1157’de tasarlanan türbesi ise Serahslı iki mimar olan Ali ve Muhammed İbn-i Atsız tarafından inşa edilmiştir.
Bölgedeki resim sanatı İslamiyet öncesi dönemlere uzanan derin köklere sahipti ve İslamiyet sonrasında da gelişimini sürdürdü. Orta Çağ’ın en büyük ressamlarından kabul edilen Kemalettin Bihzad, zarif kitap süslemeleri ve minyatürleriyle bugün hâlâ İslam sanatının zirvesi olarak gösterilmektedir. Ayrıca Türkistanlı bronz ve gümüş ustaları ürettikleri eserlere imzalarını atacak kadar özgüven sahibiydi. Bölgede özenle dokunan kumaşlar Batı’da büyük ilgi görmüş, Avrupa katedrallerinin hazinelerine gönderilmiş ve birçoğu günümüze dek bu katedrallerde sergilenmeye devam etmiştir.
Rönesans’tan 500 Yıl Önce Bireyin Keşfi
İsviçreli tarihçi Jacob Burckhardt, İtalyan Rönesansı’nı Orta Çağ’dan ayıran temel farkın “bireyin keşfi” olduğunu belirtir. Burckhardt bu kavramı Antik Yunan ve Roma’ya dayandırsa da tarihsel gerçeklik farklıdır. Türkistanlı düşünürler, sanatçılar ve bilim insanları Leonardo da Vinci’den tam 500 yıl önce bireyin keşfini gerçekleştirmişlerdi.
Bugün Batı dünyasının 18. yüzyıldan itibaren sahiplenip son 150 yıldır bayraktarlığını yaptığı demokrasi, çoğulculuk, bireyin keşfi, hoşgörü, evrenin ve doğanın anlaşılması gibi evrensel değerler, bundan 1200 yıl önce Türkistan’da hayat bulmuştu. Yüzyıllar boyunca yüzlerce adanmış bilim insanı yetiştiren bu medeniyet, kendi dışındaki kültürlere de hem yaşama hem de üretme hakkı tanımıştı.
Bugün küresel güç dengelerinin kurulduğu uluslararası masalarda “Kadim Bilgi” ile donanmış Türk temsilcilerinin yeterince yer alamamasının temel nedeni, kendi tarihimize ve kimliğimize yabancılaşmamızdır. Aşağılık kompleksini bir kenara bırakıp yeniden öz kimliğimize ve kadim medeniyet şuurumuza döndüğümüzde, tarihteki o zirve yolculuğunu hep birlikte yeniden başlatabiliriz.
Selam ve Dua ile.
Necati YÜZÜAK
Etiketler: Çar Kurgan minaresi » Farabi düşünürler sözü » Hanefi Maturidi ekolü » İmam Buhari ve Tirmizi » İmam Maturidi ve akıl » İslam tarihinde felsefe » Kadim Türk Medeniyeti » Kemalettin Bihzad minyatürleri » Necati Yüzüak yazıları » Orta Çağ Türk bilim insanları » Rönesans ve bireyin keşfi » Sultan Sencer türbesi » Türk İslam Medeniyeti » Türkistan bilim ve sanat » Türkistan kayıp aydınlanmasıYorum yapabilmek için Giriş yapın.
İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER KÖŞE YAZILARI
19 Kasım 2026 Genel, Gündem, Köşe Yazıları, Tarih, Tüm Manşetler
18 Kasım 2026 Genel, Gündem, Köşe Yazıları, Tarih, Tüm Manşetler
17 Kasım 2026 Genel, Gündem, Köşe Yazıları, Tarih, Tüm Manşetler
17 Kasım 2026 Dünya, Genel, Gündem, Köşe Yazıları, Spor, Tüm Manşetler