Sultan II. Abdülhamid’in Kaleminden Sâde Türkçe İçin 1894 Tarihli Tamim ve Dil Bilinci

Necati Yüzüak

necati@hasbahcegazetesi.com

Dil, bir ulusun yalnızca anlaşma vasıtası değil; onun hafızası, kültürel kökleri ve düşünce dünyasının en hassas sınırlarıdır. Tarih boyunca medeniyetler, kendi öz dillerini koruma ve geliştirme mücadelesini millet olma bilincinin merkezine koymuşlardır. Bu bağlamda, Türk dilinin sadeleşmesi, halkın rahatça anlayabileceği bir yazı diline kavuşması yolunda atılan adımlar, Osmanlı’nın son dönemlerinden Cumhuriyet’e uzanan köklü bir fikir tarihine sahiptir.

Bu tarihî hafızanın en dikkat çekici belgelerinden biri, 19 Mayıs 1894 tarihinde Sultan II. Abdülhamid tarafından idadîlere (liselere) gönderilen resmî tamimdir. Prof. Fuat Köprülü’nün neşriyatına ve Nihat Sami Banarlı’nın Türkçenin Sırları (s. 206) adlı eserine dayanan bu metin, Osmanlı döneminde yazı dilinin anlaşılırlığı ve Türkçenin korunması adına ortaya konulan hassasiyeti gözler önüne sermektedir.

Sultan II. Abdülhamid’in 1894 Tarihli Tamimi ve Dil Anlayışı

Söz konusu tamimde, yazı dilinin güzel ve doğru olmasının temel şartının “alışılmamış kelimelerle söylenmeyişine” bağlı olduğu açıkça vurgulanmaktadır. Metne göre, yazıda Arapça ve Farsça kelimelerin hepsi birden kullanılmaya kalkışıldığında halkın anlamakta zorlandığı yapay bir lisan ortaya çıkmaktadır. Oysa maksadın, meramı açık ve anlaşılır kılmak olduğu belirtilerek şu çarpıcı tespitler yapılmaktadır:

Sâdelik ve Akıcılık: Mümkün olduğu kadar Türkçe kelimeler kullanarak açık yazılmış sözler, meram ve maksadı tam olarak anlatır; dilde kolaylık ve akıcılık sağlar.

Kelime Gösterişinden Kaçınma: Eski yazarların ne kadar çok Arapça ve Farsça kelime bildiklerini göstermeyi marifet saydıkları, örneğin dilde “taş” kelimesi varken kimsenin bilmediği “denk” veya “hacer” kelimelerini kullanmayı zarafet zannettikleri ifade edilmiştir. Bu durum, dildeki pek çok Türkçe kelimenin unutulmasına yol açmıştır.

Halk Dilinin Esas Alınması: Yazı dili için İstanbul ahalisinin konuştuğu lisanın esas tutulması, cümlelerin sade ve açık yazılarak kelimelerin mümkün mertebe Türkçe olması gerektiği savunulmuştur.

Dinî ve İlmî Dillerin Konumu: Arapça ve Farsçanın okullarda okutuluş gayesinin bu dillerle yazılmış ilmî eserleri anlamak ve Kur’an-ı Kerim’i doğru okumak olduğu; yoksa Türkçeyi Arapça ve Farsça kelimelerle doldurmak olmadığı net bir şekilde vurgulanmıştır. Örnek olarak, bir çocuğun babasına “Babacığım” demesinin kalbe tesir ettiği, aynı sözün süslü tamirlerle ifade edilmesinin ise etkiyi azalttığına dikkat çekilmiştir.

Günümüz Eğitim Politikaları ve Kurumsal Hassasiyetler

“Kaleme aldığım bu makalede söz konusu tarihî belgeyi Sayın Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan’a arz ederken, yöneticilerin her fırsatta Sultan II. Abdülhamid’e duydukları sevgi ve saygıya dikkat çekmekteyim.

Büyük Hakan’ın dilin ve dinin anlaşılabilmesi adına Türkçenin anlamına binaen bizzat bu tamimi kaleme aldığını hatırlatarak, Türk milletinin en hassas ve kutsal kurumu olan eğitimin, cemaatler ve tarikatlar eliyle yürütülen yapılanmalara açılmaması gerektiğini savunmaktayım. Geçmişte yaşanan acı tecrübelerin unutulmaması ve bu tür hassas alanlarda nifak tohumlarının yeşermesine izin verilmemesi gerektiği çağrısında bulunuyorum.

Türk dili Türk ırkının saf ruhunu temsil eder. Tıpkı “lotus çiçeği” gibi.

Necati YÜZÜAK