SÜMERLERİ (KENGERLERİ) YAĞMALAYANLAR NEDEN HÂLÂ TOROSLARA BAKIYOR?

Necati Yüzüak

necati@hasbahcegazetesi.com

İngiliz arkeolog Harriet Crawford’ın klasikleşen Sümer ve Sümerler kitabının ilk iki bölümü, bizlere 150 yıllık bir soygunun ve 9 bin yıllık bir hakikatin anatomisini sunuyor.

Bir yanda British Museum için kaçırılan Asur kabartmaları, Rockefeller’ın 6 bin dolarla başlattığı kazılar ve Babil Kulesi şeklinde kesilen pastalar… Diğer yanda Toros ve Zagros’un eteğinde 9 bin yıldır değişmeyen bir iklim, Rovandüz Boğazı’ndan İran Yaylası’na inen bir atlı yolu ve susuz toprakta işbirliği yaparak medeniyet kuran insanlar. Bu iki tablo yan yana getirildiğinde, bugün Türkiye’de ve coğrafyamızda yaşadığımız pek çok tartışmanın tarihsel kökeni açıkça anlaşılıyor.

Coğrafya, İklim ve Toprağın Hafızası

Harriet Crawford’ın da vurguladığı üzere Mezopotamya’yı anlamadan Sümer’i anlamak mümkün değildir. Sanayi öncesi toplumlarda çevre bir kaderdir. Bölgeye ilk yerleşilmesinden bu yana yaklaşık 9 bin yıllık bir iklim dalgalanması mevcuttur; ancak köklü bir iklim değişimi yaşanmamıştır. Değişen esas unsur; insan eliyle yok edilen ormanlar, aşırı otlatma, erozyona uğrayan topraklar ve en önemlisi yanlış sulama nedeniyle artan tuzluluk olmuştur. Bereketli topraklar zamanla ekilemez hale gelmiştir. Bugün Harran ve Çukurova’da karşılaştığımız tuzlanma meselesinin birebir aynısı 5 bin yıl önce de mevcuttu. Tarih tekerrür etmiyor; aynı hatalar tekrarlanıyor.

Medeniyetin Doğuşu ve Stratejik Hatlar

Büyük Mezopotamya fiziki yapısı itibarıyla üç temel coğrafi alana ayrılmaktadır. İlk olarak Toros ve Zagros etekleri medeniyetin ana kucağını oluşturur. Modern Irak’ın kuzeyi ve doğusunu kapsayan bu hatta su, ot, av hayvanı ve yabanıl tahıl bol miktarda bulunur. Paleolitik dönemin sonu ve Çömlekçilik Öncesi Neolitik dönemin ideal sahası olan bu alan, Göbeklitepe ve Karahantepe’nin varlığını açıklayan temel coğrafi zemindir. Taş ve kereste bolluğu ile kuzeydoğudaki bakır ve katran yatakları ilk yerleşik yaşam denemelerine zemin hazırlamıştır.

İkinci alan Torosların güneyinde Hit’ten Samarra’ya uzanan Cezire yaylasıdır. Cebel Sincar tepelerini kapsayan bu alanı 200 milimetrelik eş yağış eğrisi ikiye böler. Kuzeyinde yağmura dayalı tarım riskli de olsa yapılabilirken, güneyinde tarım ancak sulamayla mümkündür. Hit’teki katran yatakları su geçirmezlik sağlarken, Tatar Vadisi’ndeki kükürt ise tıp ve boya üretimi için kullanılmıştır. Bu coğrafyada öne çıkan iki stratejik hat, Rovandüz Boğazı üzerinden İran Yaylası’na ulaşan büyük yol ile Diyala Vadisi üzerinden geçen ve sonraki dönemlerde İpek Yolu’nun Katay’a giden kolunu oluşturan Büyük Horasan Yolu’dur. Bu hatlar Mezopotamya’nın kapalı bir kutu olmadığını; Doğu ile Batı’yı, Toroslar ile İran Yaylası’nı birbirine bağlayan hayati bir damar olduğunu gösterir.

Üçüncü alan ise alüvyonlu ovadır. Kuzeyi Akad, güneyi Sümer olan bu alan; aşırı ısınan, sele ve fırtınaya maruz kalan bir düzlüktür. Ancak toprağı, dünyanın en eski uygarlığını besleyecek artı ürünü verebilecek kadar bereketlidir. Burada Toynbee’nin etki-tepki kuramı devreye girer. Yabani ortamda büyük ölçekte yerleşmek imkânsızdır; etkili sulama için işbirliği şarttır. Bu işbirliği karmaşık bir toplumsal örgütlenmeyi ve ihtiyacın üzerinde üretimi getirmiştir. Elde edilen artı ürün dokumaya dönüştürülmüş, ardından bu dokumalar bölgede bulunmayan metaller, yarı değerli taşlar ve kaliteli kerestelerle takas edilmiştir. Sümer’in başarısı, vahayı yöneten işbirliği aklına dayanmaktadır. Sümer Ovası’nda kaliteli taş ve metal sağlayacak doğal kaynak bulunmamaktadır; çatı kirişi ve tapınak yapıları için gerekli sedir ağaçları Lübnan’dan, kereste ihtiyacı ise Körfez üzerinden Hindistan’a kadar uzanan yollardan ithal edilmiştir. Bu durum Sümer’in Toros-Zagros hattından gelen insan ve malzeme kaynağı olmadan var olamayacağını doğrulamaktadır.

Nehirlerin ve Körfezin Değişen Çehresi

Crawford’ın aktardığı yüzey araştırmaları, Dicle ve Fırat’ın bir zamanlar Bağdat yakınlarında tek bir nehir yatağı halinde aktığını, MÖ 5. veya 6. binyılda kollara ayrıldığını göstermektedir. Bu tespit bugünkü haritanın ve coğrafi algının aslında ne kadar yeni olduğunu ortaya koyar. Benzer şekilde Körfez’in kıyı çizgisi de sabit kalmamıştır. Ur ve Lagaş kentlerini kıyı kenti olarak tanımlayan MÖ 3. binyıl metinlerinin doğruluğu günümüz araştırmalarıyla desteklenmektedir. MÖ 4. binyıl sonlarında bataklıkların kuruması ve iklimsel değişimler sonucunda güneyde oluşan yeni bereketli topraklara gerçekleşen göçler Uruk’un kurulmasına zemin hazırlamıştır. Tarihteki bu coğrafi dinamikler, günümüzde Fırat-Dicle su yönetimi ve Şattülarap üzerindeki jeopolitik dengelerin temelini oluşturmaktadır.

Irk Merkezli Yaklaşımların Çöküşü ve Kolonyal Yağma

Ur Kraliyet Mezarlığı’nda yürütülen antropolojik incelemeler, tarihsel süreçte ortaya atılan dar fiziksel sınıflandırmaların ve kafatası merkezli ayrımların bilimsel bir temeli olmadığını göstermiştir. Elde edilen veriler bölgede geniş bir antropolojik çeşitliliğin bir arada yaşadığına işaret etmektedir. En kritik tespit ise, bu dönemde egemen dil olan Sümerceyi hangi spesifik fiziksel grubun konuştuğuna dair kesin bir kanıtın bulunmamasıdır. Bu durum, 19. yüzyıl arkeolojisinin ırk odaklı yaklaşımının geçerliliğini yitirdiğini; üstünlük yerine toplumsal ve kültürel devamlılığın esas olduğunu kanıtlamaktadır.

Diğer yandan 19. yüzyıldan itibaren bölgede yürütülen arkeolojik faaliyetler, Doğu’nun kültürel mirasının Batılı merkezlere taşınmasıyla sonuçlanan büyük bir kolonyal yağma düzenini gözler önüne serer. Claudius Rich, Buckingham ve Taylor gibi isimlerle başlayan kazı ve nakil süreçleri; Rockefeller ve Morton gibi bağışçıların finansmanıyla sürdürülmüştür. Tarihi eserlerin Batı elçilikleri ve müzayede evleri aracılığıyla toplanması, Babil temalı organizasyonlarla sergilenmesi bu dönemin belirgin özelliklerindendir. 1991 Körfez Savaşı ve sonrasındaki süreçte müzelerin yağmalanması, bilgi akışının kesilmesi ve eserlerin yasadışı yollarla el değiştirmesi, tarihsel miras üzerindeki iştahın günümüzde de biçim değiştirerek devam ettiğini göstermektedir.

Tarihsel veriler net bir hakikati ortaya koymaktadır: Sümer; Toros-Zagros hattından, Horasan Yolu’ndan ve Rovandüz Boğazı’ndan beslenmeden varlığını sürdüremezdi. İhtiyaç duyduğu hammaddeyi Anadolu ve İran coğrafyasından temin etmek, hayatta kalmak için ise suyu kolektif bir akılla yönetmek zorundaydı. Binlerce yıldır bu coğrafyada varlığını sürdüren işbirliği kültürü; bugün de toprağı korumak, su kaynaklarını yönetmek ve tarihsel-kültürel mirasa sahip çıkmak için ihtiyaç duyulan yegâne temeldir.

Necati YÜZÜAK