Suskunlaşan Arşivler: 1400’lü Yıllar Sonrası Kadın Neden Görünmez Oldu?

Necati Yüzüak

necati@hasbahcegazetesi.com

600 yıl boyunca Turfan arşivlerinde güçlü bir şekilde var olan kadın profili 1400’lü yıllardan sonra neden silindi? Ekonomik, kültürel ve kurumsal kırılmalar, kadının kamusal alandaki görünürlüğünü nasıl etkiledi?

Turfan belgeleri 1400’lü yılların başında aniden seyrekleşir. Kadın adı geçen sözleşmeler, kira kayıtları, vakıf belgeleri azalır. Peki ne oldu da 600 yıl boyunca aktif olan bu profil arşivden silindi?

Bu düşüşün tek bir sebebi yoktur. Üç büyük kırılma bir araya gelmiştir.

Birincisi ekonomik kırılmadır. Moğol İmparatorluğu’nun dağılması ve deniz yollarının keşfi ile İpek Yolu işlevini yitirdi. Turfan gibi ticaret şehirlerinin geliri azaldı. Erkek evde kalınca ev ekonomisinin yönetimi de yeniden erkeğe döndü. Kadının kamusal alandaki rolü daraldı.

İkincisi sosyal ve kültürel kırılmadır. Okuryazarlık ve kayıt tutma geleneği merkezileşti. Defter tutmak, sözleşme yazmak artık sadece medrese ve katiplerin işi oldu. Ev kadınının tuttuğu cari defter kültürü kayboldu. Ekonomi kayıt dışına çıktıkça kadın da kayıt dışına çıktı.

Üçüncüsü kurumsal kırılmadır. Vakıf sistemleri, mahkemeler ve ticaret ağları zayıfladı. Kadının malını yönetebileceği, hakkını arayabileceği kurumsal yapı eriyince, kadın da görünmez hale geldi.

Bu tabloyu aynı dönemin diğer coğrafyalarıyla karşılaştırdığımızda fark daha netleşir. Çin’de tarım toplumu zaten kadını ev içine hapsetmişti. Abbasî coğrafyasında ise kadın hukuken mal sahibi olsa da kamusal alanda sınırlıydı. Uygur coğrafyası ise 600 yıl boyunca bu ikisinin dışında, daha ticari ve daha özgür bir model sunmuştu.

Bu modelin 1923’te Türkiye Cumhuriyeti ile yeniden canlandığını söylemek mümkündür. Kurumsallaşan eğitim, hukuk ve iktisat hayatı kadını tekrar arşive, deftere ve kamusal alana taşıdı.

Sonuç olarak Turfan arşivleri bize basit bir ders verir: Bir milletin arşivi ne kadar doluysa, kadını o kadar görünürdür. Arşiv sustuğunda, toplum da gerilemeye başlar.

Bundan 1300 yıl önceki bir zaman aralığında kayıtlara ve arşivlerde bir tane kadın cinayeti yok. Çünkü Turfan kayıtları aynı zamanda o devrin hukuk davalarını da kayıt altına almış.

Necati YÜZÜAK