EĞİTİMİN ÜZERİNDEKİ GÖLGE: OKULDA ŞİDDET

Şehri KILIÇ

kilicsehri27@gmail.com

Eğitim; bir çocuğun sadece bilgiyle değil, aynı zamanda güven ve sevgiyle büyüdüğü o eşsiz yolculuğun adıdır. Ancak son yıllarda bu yolculuğun üzerinde hepimizi derin düşüncelere sevk eden bir gölge var: Okulda şiddet. Başta Millî Eğitim Bakanlığı olmak üzere birçok kurum, eğitimin üzerindeki bu gölgeyi kaldırmak için çeşitli çalışmalar yürütüyor. Nitekim 9 Mayıs’ta Hazar Eğitim Kültür ve Dayanışma Derneği de okullardaki şiddetin sebepleri ve önlenmesine yönelik çok boyutlu bir çalıştay düzenledi. Sorunlar çok yönlü tartışıldı, çözüm önerileri masaya yatırıldı ve kapsamlı bir rapor hazırlandı.

Türkiye’deki okulda şiddet araştırmaları daha çok akran zorbalığı, bıçak taşıma ve çeteleşme üzerine yoğunlaşmış durumda. Araştırma bulguları, zorbalığın Türkiye’de ve dünyada benzer oranlarda (%30-35) seyrettiğini gösteriyor. Akademik çalışmalar genel olarak; çocuğu şiddete iten nedenler, şiddeti besleyen faktörler ve çözüm önerileri başlıklarında kilitleniyor.

Peki, okuldaki şiddeti konuşacaksak meseleyi önce hangi düzlemde ve hangi başlık altında ele almalıyız? Okulda yaşanan şiddet aile kaynaklı mı yoksa yanlış millî eğitim politikalarının bir sonucu mu? Toplumsal çözülme ve çürümenin bir göstergesi mi yoksa sadece bir okul güvenliği sorunu mu? Ya da meseleye “halk sağlığı ve güvenliği” başlığı altında mı bakmalıyız? İşte bu sorulara vereceğimiz cevap, geliştireceğimiz çözüm ve müdahale planının da yönünü belirleyecek.

Bakanlığın, akademisyenlerin ve sivil toplum kuruluşlarının bu konuda farklı çerçevelerden bakan çok sayıda araştırması mevcut. Ben bu yazıda meseleye tamamen çözüm odaklı yaklaşmak istiyorum. Çözüm önerilerini; yapısal, uygulama ve iletişim kategorileri bağlamında ele aldım.

Yapısal Çözüm

Okuldaki şiddete yapısal bir çözüm olarak, öncelikle 12 yıllık zorunlu eğitimden vazgeçilerek 5 yıllık zorunlu temel eğitime dönülmesi düşünülebilir. Eğitim sistemimizin en büyük yapısal açmazlarından biri, her çocuğun aynı akademik kalıba sokulma ısrarıdır. 12 yıllık zorunlu eğitim; teorik eğilimi olmayan ancak pratik zekâsıyla mucizeler yaratabilecek binlerce genci okul duvarları arasına hapsederek onları kronik bir başarısızlık hissiyle baş başa bırakmaktadır. Bu durumun gençler üzerinde yarattığı diğer olumsuz sonuçlar da uzun uzun sıralanabilir.

Çözüm odaklı bakışımızı somutlaştıralım: Bu noktada “5 yıllık temel eğitim sonrası meslek ortaokulları” açılması hayati bir hamle olabilir. Gelişim dönemi olarak bu yaşlar; çocuğun girişimcilik ruhunu yakaladığı, meslek öğrendiği, kimlik oluşturduğu ve kendini bir gruba ait hissettiği kritik evredir. Bu adım, sadece bir sistem değişikliği değil, aynı zamanda bir toplumsal barış projesidir.

Çocuğu yapamadığı matematik formülleriyle cezalandırmak yerine eline bir ahşap, bir metal veya bir sanat dalı verdiğimizde; o çocuk “yıkıcı” değil “yapıcı” bir kimliğe bürünür. Ona mesleki bir kimlik ve “usta” olma hedefi vermek, elindeki şiddet araçlarını bırakıp üretim araçlarına sarılmasını sağlayacaktır.

Ara Tatiller ve Rutin Kopukluğu

Bir diğer yapısal çözüm önerisi ise ara tatillerin kaldırılmasıdır. Ara tatillerin öğretmen ve öğrenciler için dinlenme alanı açması gibi olumlu bir yönü olsa da eğitimde yarattığı kopukluklar, özellikle risk grubundaki öğrencilerin okula aidiyetini zayıflatmaktadır.

Derslerden sonra sınava odaklanan öğrenci, çalışmalarının sonucuyla yüzleşmekte ve bir sonraki sınava nasıl çalışması gerektiğiyle ilgili kendine bir plan çıkarmışken araya giren tatil, hem derslerden kopmasına neden olmakta hem de ders çalışma motivasyonunu düşürmektedir. Bu nedenle ara tatiller; eğitimde süreklilik, öğrencinin hayatındaki “kurallar ve aidiyet” rutinini korumak adına yeniden değerlendirilmelidir.

Uygulama Alanı

Uygulama boyutunda ise “erken uyarı sistemlerini” daha aktif bir alana taşımak şiddeti önlemede kritik bir yer tutuyor. Eğitim literatüründe devamsızlık, ani davranış değişiklikleri ve derslerdeki başarı düşüşü net birer erken uyarı sinyalidir. Bu sistemlere dair yönlendirmeler zaten bakanlığın yönetmeliklerinde mevcuttur. Ancak öğrenci ile rehberlik servisi üzerinden işleyen canlı bir erken uyarı sistemi kurmak hayati önemdedir.

Tam bu noktada sınıf öğretmenlerinin rolü devreye giriyor. Rehberlik hizmeti, sadece rehberlik odasının sınırlarına hapsedilmemeli; sınıf öğretmenlerinin bu konuda sorumluluk almasının iyileştirici sonuçları üzerinde durulmalıdır. Sınıf rehberlik ders saatinin müfredata aktif olarak konulması, yönetmelikteki maddelerin uygulamaya geçmesini kolaylaştıracaktır. Yönetmeliklerin donuk ve bürokratik ifadelerinden öğretmenlerin samimi uygulamalarına geçilmesi, sorunların pratik çözümünü de beraberinde getirecektir.

İletişim: “Analı Babalı Öksüzler” ve Dijital Yalnızlık

İletişim başlığına baktığımızda, ilk olarak aile içi ilişkilerin güçlendirilmesi gerektiği gerçeğiyle karşılaşıyoruz. Ailede çocuk bencilce merkeze alınmadan, dengeli bir iletişim dili oluşturulmalıdır. Ne yazık ki günümüzde aile bireyleri arasındaki bağlar giderek zayıflıyor. Ortada parçalanmış bir aile olmasa bile kelimenin tam anlamıyla “analı babalı öksüz” çocuklar evlerde yalnız bir hayat sürüyor. Baba yoğun iş hayatında, anne çalışma ve ev işleri arasında mekik dokuyor; çocuk ise okul ve ekran arasına hapsedilmiş durumda bireysel bir yalnızlık yaşıyor.

Ailedeki bu yalnızlaşmanın boyutunu dijital mecralar daha da derinleştiriyor. MEB verilerinin de altını çizdiği üzere dijital dünya artık şiddetin en büyük merkezlerinden biri. Gençlerin %92’si dijital ifşayı en büyük tehdit olarak görüyor. Ancak buradaki asıl tehlike, çocuğun bu sanal saldırı altındayken sığınacak güvenli bir liman bulamamasıdır. Modern çekirdek aile yapısı ve kopan akrabalık bağları, çocuğu ekranın o soğuk şiddetiyle yapayalnız bırakıyor.

Bu yalnızlaşmanın önüne geçecek olan, bizzat ailenin kendisidir. Aileler daha duyarlı olmalı ve çocuklarına örnek teşkil edecek davranışlar sergilemelidir. İşte tam bu noktada, kültürel bir mirasımız olan “akrabalık bağlarının tamir edici gücü” devreye girmelidir. Bizim kültürümüzde akrabalık sadece kan bağı demek değildir; aynı zamanda doğal bir denetim ve destek mekanizmasıdır. Akraba içi akran ilişkilerinin (kuzen bağlarının) bilinçli olarak güçlendirilmesi, çocuğu sanal dünyanın insafından çekip alacak doğal bir sosyal kalkan oluşturur. Ailesi ve akrabalarıyla güçlü bağları olan çocuk, dışlanma riskine karşı daha dayanıklıdır ve şiddete yönelmeden önce gidip “danışabileceği” canlı bir mikro topluma sahiptir.

Bu devasa sorunun çözümü tek bir kurumun omuzlarına yüklenemez. Toplumun bütün destek mekanizmaları aynı anda harekete geçmeli ve topyekûn bir “Sosyal Müdahale Planı” ortaya konulmalıdır. Okuldaki şiddetle; okulun çevresindeki duvarları daha da yükselterek, kapılara kolluk kuvvetleri yığarak veya turnikeler yerleştirerek mücadele etmek mümkün değildir. Çözüm, toplumun kılcal damarları ile okul arasındaki bağları yeniden doğru kurmaktan geçer. Unutmayalım ki şiddet bir sebepten ziyade, derinlerdeki sorunların bir sonucudur.

Şehri KILIÇ