Eski Türklerde Kadının İktisadi Rolü

Necati Yüzüak

necati@hasbahcegazetesi.com

Orta Asya’nın 800-1400 yılları arasındaki ticari ve hukuki hayatını aydınlatan Turfan belgeleri, Uygur kadınının evde pasif bir aile üyesi değil, ticari hayatın tam merkezinde aktif birer özne olduğunu gözler önüne seriyor.

800 ile 1400 yılları arasında bugünkü Sincan Uygur Bölgesi’nin merkezi Turfan’da tutulan belgeler, Orta Asya (Türkistan) tarihi için eşsiz bir arşiv sunar. Bu belgelerin en dikkat çekici yanı, kadının ekonomideki yerini kelimenin tam anlamıyla kağıda yazmış olmasıdır.

Turfan’da bulunan kira sözleşmeleri, borç senetleri, satış belgeleri ve vakıf kayıtları incelendiğinde karşımıza çıkan tablo şudur: Kadın, pasif bir aile üyesi değil, hukuki ve iktisadi bir öznedir. “Falanca Hatun” ibaresiyle başlayan yüzlerce belge vardır. Bu kadınlar kendi adlarına tarla kiraya vermiş, hayvan alıp satmış, komşusuna buğday borç vermiş ve bunu yazılı hale getirmiştir.

Bu durumun üç temel nedeni vardır. Birincisi İpek Yolu’dur. Erkeğin aylarca kervanda olduğu bir coğrafyada evin, ambarın, kiracının ve borcun yönetimi kadına kalmıştır. İkincisi okuryazarlıktır. Dut ve kenevirden yapılan ucuz kağıt ve yaygın eğitim sayesinde ev kadınları dahi cari defter tutabilmiştir. Üçüncüsü ise Türk hukuk geleneğidir. Eski Türk töresinde kadın mal varlığına sahipti. Bu gelenek İslamiyet’in kabulünden sonra da devam etmiş ve belgelere yansımıştır.

Özellikle 10. ve 11. yüzyıla ait belgelerde kadınların kefil olduğu, vakıf kurduğu ve mahkemede şahitlik yaptığı görülür. Bir kadın, oğlunun askere gitmesi üzerine küçük bir bağı vakfederek “geliri torunuma kalsın” diyebilmiştir. Bu, hem mülkiyet hakkını hem de geleceğe dair plan yapma kabiliyetini gösterir.
Karşılaştırmalı olarak baktığımızda aynı dönemdeki Çin ve Abbasî coğrafyasında kadın daha çok aile içi yönetici konumundaydı. Uygur kadını ise ticari ortak konumundaydı. Arşivde adının bu kadar sık geçmesinin sebebi budur: Çünkü ekonomi içindeydi.

Turfan arşivleri bize şunu öğretir. Bir toplumda kağıt yaygınlaştığında ve okuma yazma oranı arttığında kadın susturulamaz. Çünkü yazı, kadına şahit aramadan kendi hakkını savunma imkanı verir.

Necati YÜZÜAK