Güvenlik Hanlıktır

Necati Yüzüak

necati@hasbahcegazetesi.com

Reşidüddin Fazlullah Hemedani, Cengiz Han’ın yasasını bir fetih kanunu olarak değil, bir güvenlik kanunu olarak ele alır. Ona göre Cengiz Han, dağınık boyları kılıç zoruyla değil, Yasa ile birleştirmiştir. Yasa’nın özü son derece nettir: Han’ın ülkesinde yaşayan hiç kimse korku duymadan yola çıkabilmeli, yürümelidir.

Genç Gelin Örneği ve Adaletin Ölçüsü

Reşidüddin’den günümüze aktarılan en çarpıcı ve meşhur ifade şudur: “Moğolistan’dan bir genç gelin atıyla altın dolu heybesiyle tek başına Hazar Denizi’ne kadar gidebilmeli. Eğer gidemiyorsa ben bu Dünya’nın Hanı değilim.” Bu söz, basit bir övünme değil, devleti yönetenlerin sırtına yüklenen ağır bir yemindir.

Cengiz Han, kendi hanlığını toprakların genişliğiyle değil, o topraklar üzerindeki en zayıf bireyin güvenliğiyle ölçüyordu. Hazar Denizi o dönem için dünyanın batı ucu sayılırdı. Moğolistan’dan Hazar’a kadar uzanan binlerce kilometrelik hatta tek bir kanunun ve düzenin işlemesi, devletin asli varlık sebebini oluşturuyordu.

Yassa’nın Güvenlik ve Düzen Maddeleri

Reşidüddin’in detaylandırdığı Yassa maddeleri, bu büyük güvenliği sağlamak üzere titizlikle örülmüştür:

Yol Kesmek, Han’a İsyan Sayılır: Yolda kervan basan, yolcu soyan kişi sadece hırsız sayılmazdı; Han’ın düzenini bozmuş sayılardı. Cezası ölümdü ve affı yoktu. Çünkü bir yol kesme, bütün yolların güvenliğini yok ederdi.

Tüccara Dokunulmazlık: Tüccar, Han’ın misafiri sayılırdı. Onun malına, canına dokunan, Han’ın sofrasına dokunmuş sayılardı. Reşidüddin, Cengiz Han’ın tüccarları özellikle koruduğunu, onlara Yam yolunu açtığını yazar.

Toplu Sorumluluk: Bir suç bir boy içinde işlenirse, o boyun tamamı sorumlu tutulurdu. Suçluyu teslim etmeyen boy, suçlu sayılırdı. Bu, herkesin birbirini gözetmesini sağladı; kimse “bana dokunmayan yılan bin yaşasın” diyemezdi.

Yam Sistemi: Reşidüddin, Yassa’nın işlemesi için kurulan Yam sistemini detaylı anlatır. Belirli aralıklarla at değiştirme istasyonları kuruldu. Ulaşan, yolda kalan, haberi olan herkes bu sistemle takip edildi. Yol başıboş değildi, Han’ın gözü yolun üzerindeydi.

Kadına ve Zayıfa Özel Koruma: Yassa’da zina, kadın kaçırma, yetime ve dul kadına zulüm en ağır suçlardandı. Genç gelin örneği bu yüzden seçilmiştir. En savunmasız olan yolda yürüyebiliyorsa, herkes yürüyebilir demektir.

Tarihsel Miras ve Günümüz Üzerine

Reşidüddin’in aktardığına göre Cengiz Han’ın temel ilkesi şuydu: Han olmak toprak fethetmek değil, fethedilen coğrafyada huzuru ve emniyeti daim kılmaktır. Fetih bir gün biter, fakat güvenlik her gün yeniden tesis edilmek zorundadır. Ordu dağılsa bile adalet kanunları bakî kalır.

Sahtekar din adamları eliyle uydurulan fetvalar halkı soymaya ve gasp etmeye kullanılamaz; cezası yukarıda yazılıdır. Ayrıca bir büyük hak sahipleri daha var ki, onların hakkı herkesten önce gelmesi gerekiyordu. Bu asrın finans hakanı bile bu hak sahiplerinin tespit ve tescil döneminde gereken saygı ve ihtimamı göstermiştir.

Tarihsel süreçte devletlerin varlık gayesi her daim can ve mal emniyetini sağlamak olmuştur. Hakikati gözeten, toplumsal huzuru önceleyen ve hak sahiplerinin haklarını teslim eden bir yönetim anlayışı her zaman önceliklidir. Bu bilinçle, herkesin üzerine düşen sorumlulukları ciddiyetle ele alması ve adaletin gereğini yerine getirmesi kaçınılmazdır.

Kaynak: Reşidüddin Fazlullah Hemedani, Câmiü’t-Tevârîh

Necati YÜZÜAK