Yeniden Diriliş Nesline Rehber-1: Sezai Karakoç ile Bir Âmentüden Medeniyet İradesine

Ertürk ERYILMAZ

erturkeryilmaz01@gmail.com

Bir medeniyet önce şehirlerini değil, insanını kaybeder. İnsanını kaybeden medeniyet; hafızasını, dilini, estetiğini, ahlâkını, zaman tasavvurunu ve nihayet kendi geleceğini kurabilme iradesini de yavaş yavaş kaybetmeye başlar. Şehirler ayakta olabilir, devlet kurumları işleyebilir, üniversiteler eğitim vermeye devam edebilir; fakat bir toplum kendisini hangi hakikat etrafında tanımladığını unutmuşsa, asıl çözülme çoktan başlamıştır.

Sezai Karakoç’un “Diriliş” fikrini tam da bu noktadan okumak gerekir. Çünkü Karakoç için mesele yalnızca bir edebiyat meselesi değildir. Yalnızca siyaset de değildir. Hatta mesele, dar anlamda bir ideoloji kurmak hiç değildir.

Mesele insanın yeniden ayağa kalkmasıdır. İnsan ayağa kalkacak ki toplum ayağa kalksın. Toplum ayağa kalkacak ki medeniyet yeniden kendi asli istikametini bulsun.

Bu sebeple Sezai Karakoç’u yalnızca “Mona Roza’nın şairi” olarak okumak, büyük bir düşünce coğrafyasını birkaç şiirin sınırlarına hapsetmek olur. O, şiiri olan bir fikir adamı değil; şiiri, düşüncesi, metafiziği, tarih anlayışı, medeniyet tasavvuru ve toplumsal çağrısı aynı merkezden beslenen bir medeniyet mücadelecisidir.

Nitekim akademik çalışmalar da Karakoç’un Diriliş fikrinin ancak medeniyet perspektifiyle birlikte anlaşılabileceğine dikkat çeker. Diriliş onun düşüncesinde yalnızca bireysel bir manevî yenilenme değil, son tahlilde bütünlüklü bir medeniyet tezi niteliğindedir.

Ergani’den Bir Medeniyet Fikrine

Ahmet Sezai Karakoç’un babası Yasin Bey, I. Dünya Harbi’nde Kafkasya Cephesi’nde çarpışırken Ruslara esir düşmüştür. Babası orta halli bir tüccardı. Dedesi Hüseyin Bey de Plevne Savaşı’na katılmış, Gazi Osman Paşa’nın teşekkürünü kazanmıştır. Annesinin ismi ise Emine idi ve ev hanımıydı.

22 Ocak 1933’te Diyarbakır’ın Ergani ilçesinde dünyaya geldi. Önce hayatının tarihsel dönemi olan, dostları ile muhabbette bulunduğu nam-ı muhterem Kara Lise (Maraş Lisesi), ardından Gaziantep Lisesi’nde lise eğitimini tamamladı. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Maliye ve İktisat Bölümü’nü 1955 yılında bitirdi. Devlet hizmetinde bulundu; ardından hayatının esas ağırlığını düşünceye, edebiyata, yayıncılığa ve Diriliş fikrinin inşasına verdi.

Fakat onun hayatını önemli kılan yalnızca nerede doğduğu, hangi okuldan mezun olduğu veya hangi görevlerde bulunduğu değildir. Asıl önemli olan, nasıl bir çağın içerisine doğduğu ve o çağa nasıl cevap verdiğidir.

Karakoç’un yetiştiği Türkiye, yalnızca siyasî dönüşümler yaşayan bir ülke değildi. İmparatorluktan Cumhuriyet’e geçişin ardından toplum, tarih ile gelecek, Doğu ile Batı, gelenek ile modernlik, din ile kamusal hayat arasında son derece derin bir kimlik tartışmasının içerisindeydi.

Karakoç bu tartışmaya ne geçmişe bütünüyle kapanarak ne de Batı modernitesini olduğu gibi kabul ederek cevap verdi. Onun aradığı üçüncü bir yoldu: Kendi medeniyet köklerinden hareket ederek geleceği yeniden kurabilmek. Diriliş düşüncesinin ana damarlarından biri burada doğdu.

Diriliş, Geçmişe Dönüş Değildir

“Diriliş” kelimesinin yanlış anlaşılabileceği noktalardan biri budur. Karakoç’un Diriliş’i bir nostalji hareketi değildir. Geçmişte büyük bir medeniyet kurulduğunu söyleyip onun ihtişamıyla teselli olmak değildir. Osmanlı’yı, Selçuklu’yu, Endülüs’ü veya klasik İslam medeniyetini romantik bir hatıraya dönüştürmek hiç değildir. Diriliş, geçmişi geleceğin hammaddesi hâline getirme iradesidir.

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Diriliş değerlendirmesinde de kavramın başlangıçta İslâm dünyasının durumunu anlamaya yönelik bir bakış tarzı olarak geliştiği, zaman içerisinde İslâm toplumlarının kendi gerçekliklerini idrak ederek geçmişteki medeniyet birikiminden hareketle toplum ve devletin yeniden yapılanması üzerine bir düşünce sistemine dönüştüğü belirtilmektedir. İşte Karakoç’u sıradan bir gelenekçilikten ayıran çizgi buradadır.

Geçmiş onun için sığınılacak bir mağara değildir. Geçmiş, geleceğin kurulacağı bir hafızadır. Çünkü medeniyet, müzede muhafaza edilen tarihî eserlerin toplamı değil; yaşayan insanın Tanrı, insan, tabiat, toplum, şehir, sanat, ekonomi ve devlet karşısındaki bütünlüklü tavrıdır. Bu yüzden Diriliş de yalnızca bir siyasî iktidar değişikliği değildir. Bir zihniyet değişimidir. Bir ahlâk değişimidir. Bir insan tasavvuru değişimidir.

Bir Dergiden Daha Fazlasıdır, Diriliş…

1960 yılında yayımlanmaya başlayan Diriliş dergisi de tam olarak böyle bir fikrî zeminin taşıyıcısı oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi, Diriliş’in dönemin en etkili İslâmcı fikir mecralarından biri hâline geldiğini ve Karakoç’un medeniyet merkezli yaklaşımının kendine özgü bir fikrî yenilenme gayreti ortaya koyduğunu belirtmektedir.

Fakat burada dergiyi yalnızca basılı bir yayın olarak düşünmemek gerekir. Diriliş zamanla bir kavram, bir düşünme biçimi, bir insan modeli, bir medeniyet çağrısı ve nihayet bir istikamet hâline geldi. Şiir ile düşünceyi, metafizik ile toplumu, geçmiş ile geleceği, yerel olanla İslam coğrafyasını aynı zihinsel haritada buluşturmaya çalıştı.

Diriliş çevresinde edebiyat, şiir, hikâye ve fikir yazılarının ortak bir atmosfer meydana getirmesi, sonraki kuşak şair ve yazarlar üzerinde de etkili oldu. Dolayısıyla Karakoç’un yaptığı yalnızca yazmak değildi. Bir dil kurmaya çalışıyordu. Çünkü bir medeniyet kendi kavramlarını kaybederse, bir süre sonra kendi meselelerini başkalarının kavramlarıyla düşünmeye başlar. Karakoç’un itirazlarından biri de tam olarak buydu.

Diriliş Neslinin Âmentüsü

Bu düşünce yolculuğunun en dikkat çekici metinlerinden biri Diriliş Neslinin Âmentüsüdür. Eser bir defada masa başında kaleme alınmış kapalı bir kitap değildir. İlk sekiz bölümü 1975 yılında aylık Diriliş dergisinde, devam eden bölümleri ise Mayıs 1976’da Diriliş Pazartesi-Perşembe Günlüğünün ilk üç sayısında yayımlanmış; böylece zaman içerisinde oluşarak kitap hâline gelmiştir.

Bu tarihsel köken önemlidir. Çünkü Diriliş Neslinin Âmentüsü, yalnızca teorik bir düşünce metni olarak değil, bir nesil yetiştirme arzusunun metni olarak okunmalıdır. Buradaki “nesil” biyolojik bir yaş grubundan ibaret değildir. Bir şuur neslidir. Bir inanç neslidir. Bir sorumluluk neslidir. Ve belki hepsinden önemlisi, kendi çağının karşısına şahsiyet sahibi bir insan olarak çıkabilecek bir nesildir.

Bu nedenle eserin adındaki “âmentü” kelimesi başlı başına üzerinde durulması gereken bir tercihtir. Âmentü, inanılan şeydir. Fakat yalnızca dil ile ifade edilen değil, insanın bütün hayatına yön veren bir kabulün adıdır. Bu açıdan bakıldığında Karakoç’un aradığı insan, yalnızca bazı doğruları bilen kişi değildir. İnandığı hakikatin şahidi olan insandır.

İdealist Bir Fikir Adamı

Sezai Karakoç’un bugün yeniden okunmasını gerekli kılan taraflarından biri de budur. O, fikri kariyer aracı hâline getiren bir entelektüel tipi ortaya koymadı. Fikri bir hayat meselesi yaptı. İdealizmi ise gerçeklikten kaçış olarak değil, gerçekliği değiştirebilecek bir ahlâk ve irade zemini olarak düşündü.

Bu nedenle Karakoç’un dünyasında önce insan değişmelidir. Çünkü bozulmuş insanla sağlam toplum kurulamaz. Şahsiyeti çözülmüş bireylerle medeniyet inşa edilemez. Kendi tarihinden utanan, kendi kavramlarına yabancılaşan, geleceğini başkasının hayalleri üzerinden kuran bir toplumun bağımsızlığı yalnızca siyasî sınırlarla korunamaz.

Diriliş burada yeniden karşımıza çıkar. Önce hakikat varlığında ruhunun bağımsızlığı. Sonra hakikat özünde zihnin bağımsızlığı. Sonra diriliş kültürünün bağımsızlığı. Ve bunların ardından medeniyetin yeniden kendi öznesi hâline gelişi. Bu yüzden Karakoç’un mücadelesi aynı zamanda bir özneleşme mücadelesidir. İslam toplumunun tarihin nesnesi olmaktan çıkıp yeniden tarih üreten bir özne hâline gelmesi arzusu…

Bir Medeniyet Mücadelecisi

Karakoç üstadı anlamak için “medeniyet dirilişçisinin mücadelecisi” ifadesinin özellikle kullanılması gerektiğini düşünüyorum. Çünkü onun kavgası bir günlük siyasetin kavgasından büyüktür. Mesele bir seçim kazanmak değildir. Bir nesil kazanmaktır. Mesele bir dönemin iktidarına sahip olmak değildir. Bir çağın anlamını yeniden kurabilmektir.

Bu nedenle Diriliş düşüncesinde edebiyat vardır, sanat vardır, metafizik vardır, tarih vardır, toplum vardır, siyaset vardır, ekonomi vardır. Fakat bunların hiçbirisi tek başına merkez değildir. Merkezde hakikat merkezli insan ve onun kuracağı medeniyet vardır.

Karakoç üstadın özgünlüğü de burada belirginleşir. Şairliği düşüncesinden ayrılmaz. Düşüncesi inancından ayrılmaz. İnancı tarih tasavvurundan ayrılmaz. Tarih tasavvuru ise gelecek iddiasından ayrılmaz. Böylece karşımıza parçalanmış bir entelektüel değil, bütünlüklü bir dünya görüşü kurmaya çalışan bir fikir adamı çıkar.

Peki Bugün Neden Sezai Karakoç?

Belki asıl soru budur. Aradan yarım asır geçtikten sonra neden yeniden Diriliş Neslinin Âmentüsü? Neden yeniden Diriliş? Neden yeniden Sezai Karakoç?

Çünkü bugün bilgiye erişimimiz arttı fakat istikamet problemimiz ortadan kalkmadı. Daha fazla konuşuyoruz fakat daha az düşünüyoruz. Daha fazla bağlantımız var fakat medeniyet hafızamızla bağımız giderek zayıflayabiliyor. Genç insan dünyanın hemen her fikrine birkaç saniye içinde ulaşabiliyor; fakat kendisine şu soruyu sorduğunda cevap vermekte zorlanabiliyor: Ben hangi medeniyetin çocuğuyum ve nasıl bir gelecek kurmak istiyorum?

Sezai Karakoç tam burada yeniden karşımıza çıkıyor. Bize hazır bir siyasî program vermek için değil. Geçmişi taklit ettirmek için değil. Kendi döneminin şartlarını bugüne aynen taşımamız için hiç değil. Bize yeniden büyük düşünme cesaretini hatırlatmak için. İnsanı yeniden merkeze almak için. Medeniyeti yalnızca tarih kitaplarının konusu olmaktan çıkarıp yaşayan bir ideal hâline getirmek için.

Ve belki de en önemlisi, bir nesle yalnızca “Neye karşısın?” sorusunun değil, “Neyi kurmak istiyorsun?” sorusunun sorulması gerektiğini hatırlatmak için. Çünkü medeniyetler yalnızca itiraz ederek kurulmaz. Bir iman, bir fikir, bir ahlâk, bir estetik, bir insan modeli ve bütün bunları hayata geçirecek uzun soluklu bir irade gerekir.

Sezai Karakoç’un mirası tam da bu noktada başlar. O bize bitmiş bir proje bırakmadı. Bir istikamet bıraktı. Ve bugün belki de yeniden sormamız gereken soru şudur: Diriliş nesli kimdir? Karakoç’un tarif ettiği “dirilişin eri” nasıl bir insandır? Onun Allah’la, kendisiyle, toplumla, devletle, şehirle, sanatla ve medeniyetle ilişkisi hangi esaslar üzerinde kurulmalıdır?

Bir sonraki yazıda tam da buradan devam edeceğiz. Çünkü bir medeniyetin dirilişi önce büyük yapılarda değil, tek bir insanın şahsiyetinde başlar.

Ertürk ERYILMAZ